Benvenuto

Benvenuto su questo blog!

domenica 18 giugno 2017

Η αλήθεια μέσα από τα ιερά λείψανα

Tα φερόμενα λείψανα της Αγίας Ελένης

Η πρόσφατη είδηση από την οποία πληροφορούμαστε τα σχετικά με την παραχώρηση των δήθεν λειψάνων της Αγίας Ελένης εκ μέρους του Πατριαρχείο Βενετίας στην Ελλάδα για προσκύνημα, από τις 17 Μαΐου μέχρι τις 15 Ιουνίου, αξίζει να επανεξεταστεί προσεκτικότερα.
Ο ελληνικός οργανισμός «Αποστολική Διακονία» προκειμένου να γιορτάσει την ογδοηκοστή επέτειο της ιδρύσεώς του (δείτε εδώ), έκρινε σκόπιμο να ζητήσει από το (ρωμαιοκαθολικό) Πατριαρχείο Βενετίας τα λείψανα που αποδίδονται στη μητέρα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, Αγία Ελένη, τα οποία διατηρούνται στο ομώνυμο νησί της πόλης της λιμνοθάλασσας. Όπως έχω ήδη περιγράψει λεπτομερώς, μια πρόσφατη επιστημονική έρευνα που διενεργήθηκε, όχι περισσότερο από τριάντα χρόνια πριν, έτρεφε πολλές αμφιβολίες σχετικά με τη γνησιότητα αυτών των λειψάνων, λόγω του ότι απ’ αυτά σώζεται πλέον μόνο ένα κρανίο σε πολύ κακή κατάσταση, που πιθανότατα ανήκε σε άνδρα (1). Δεν μπορώ να δεχτώ ότι το Καθολικό Πατριαρχείο Βενετίας δεν τα γνώριζε όλα αυτά και ότι δεν προσπάθησε να τα κοινοποιήσει, κάτι που θα ήταν συνετό να πράξει. Άλλο πράγμα η ιστορική αξία ενός λειψάνου όπως αυτό, προερχόμενο από την εποχή των Σταυροφοριών κι άλλο η αυθεντικότητά του.

Όλα τα διατηρούμενα λείψανα των ορθοδόξων ανατολικών αγίων στη Βενετία μπορούν να έχουν σημαντική ιστορική αξία και γι’ αυτό το λόγο τυγχάνουν ιδιαίτερης φροντίδας. Παρ’ όλα αυτά κανείς δεν μπορεί να διαβεβαιώσει την αυθεντικότητά τους, σε βαθμό που οι μελετητές να θεωρούν ως αυθεντικά μόνο τα μισά περίπου απ’ αυτά (2).

Παρ’ όλο που μού φαίνεται αδιανόητη τέτοια άγνοια στους υψηλά ιστάμενους εκκλησιαστικούς χώρους, τα γεγονότα αποδεικνύουν το αντίθετο. Τα φερόμενα λείψανα της Αγίας Ελένης μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα με επισημότητα, με την υποστήριξη και, φαντάζομαι, την αντίστοιχη επιδότηση του Ελληνικού Κράτους.
Το να μιλήσουμε για επιπολαιότητα σε αυτή την υπόθεση είναι το λιγότερο. Και εν προκειμένω δεν είναι η καθολική πλευρά που έσφαλε περισσότερο αλλά η ορθόδοξη.

Μια άλλη πολύ αμφίβολη περίπτωση αφορά στα ψευδο-ιερά λείψανα
 της Αγίας Βαρβάρας, που επίσης μεταφέρθηκαν από τη Βενετία στην Ελλάδα
για προσκύνηση από τις 10 έως τις 24 Μαΐου 2015
Για τον ρωμαιοκαθολικό κόσμο τα λείψανα των αγίων έχουν ιστορική αξία και εμπνέουν ευσέβεια: αποδεικνύουν την ιστορική ύπαρξη ενός αγίου ενώ ταυτόχρονα ελκύουν την ευσέβεια των πιστών που αιτούνται την μεσιτεία του ίδιου του αγίου με σκοπό να λάβουν τη χάρη του. Μετά την Β΄ Βατικανή Σύνοδο, η αφοσίωση του ρωμαιοκαθολικού κόσμου στα λείψανα των αγίων εξασθένησε φανερά. Σήμερα πλέον μπορούμε να πούμε ότι τουλάχιστον το 80% των καθολικών δεν πιστεύει πλέον στην αξία των λειψάνων και, όταν αυτά εκτείθενται στο ιερό βήμα, τα αντιμετωπίζουν με αδιαφορία. Σήμερα στον ρωμαιοκαθολικισμό φτάνουν στο σημείο να λένε ότι «τα λείψανα δεν έχουν αξία γι’ αυτό που είναι, την λαμβάνουν από την ευσέβεια που οι πιστοί τούς αποδίδουν», όπως μού επιβεβαιώθηκε προσωπικά. Με λίγα λόγια δεν έχουν κάποια αντικειμενική αξία από μόνα τους· ο πιστός είναι αυτός που τούς τη δίνει (3). Στο μέλλον, αν ο πιστός σταματήσει να τούς αποδίδει αυτή την αξία, δεν θα σημαίνουν πλέον τίποτα!

Δεν ισχύει το ίδιο στην ορθόδοξη παράδοση. Τα λείψανα των αγίων, εκτός από την ιστορική και τη λατρευτική τους αξία, έχουν και θεολογική αξία: αποτελούν την απόδειξη της χριστιανικής Αλήθειας. Πράγματι, η ορθόδοξη θεολογία δεν είναι μια φιλοσοφική θεώρηση των ισχυρισμών της Αποκάλυψης. Πρόκειται για την επαλήθευση, στην ζωντανή πραγματικότητα, της αποκαλυπτικής αλήθειας (ορθοδοξία και ορθοπραξία είναι ένα και το αυτό!). Υπ’ αυτήν την έννοια υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ ύλης και πνεύματος: η μεταμορφωμένη από τη Χάρη ψυχή επηρεάζει τον υλικό κόσμο. Το σώμα του αγιασμένου ανθρώπου είναι διαφορετικό από εκείνο οποιουδήποτε άλλου, μολονότι εξακολουθεί να υπόκειται στην ασθένεια και το θάνατο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η θεία Χάρη που αφομοιώνεται στα μυστήρια είναι άκτιστη, έχει δηλαδή θεία χαρακτηριστικά, κάτι που η ρωμαιοκαθολική και θωμιστική φιλοσοφία δεν δέχεται (4). Πέρα ακόμα και από τη φιλοσοφία, η ορθόδοξη θεολογία μοιάζει πολύ με τη χημεία, η οποία υποχρεωτικά επαληθεύει το κάθε τι στο εργαστήριο. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, καθίσταται σαφές ότι τα λείψανα ενός αγίου πρέπει να έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά, κυρίως αυτό της αφθαρσίας.

Αντιθέτως, η φερόμενη ως κάρα της Αγίας Ελένης βρέθηκε σε «πολύ κακή κατάσταση». Αυτό το κρανίο, το μοναδικό ευρισκόμενο ανάμεσα στα υποτιθέμενα λείψανα, έχει εκτεθεί στους πιστούς για προσκύνηση στην Ελλάδα. Ένα κρανίο που οι ειδικοί θεώρησαν ότι κατά 75% τουλάχιστον πρέπει να ανήκε πιθανότατα σε άνδρα.
Πρέπει να γίνει πλέον σαφές ότι πιθανότατα, οι διοργανωτές αυτού του προσκυνήματος, δεν εξαπάτησαν απλώς τους πιστούς (κάτι πολύ σοβαρό, πέρα από τις καλές ή κακές τους προθέσεις) αλλά, κυρίως, παραβίασαν μια θεολογική αρχή, όπως παρομοίως θα συνέβαινε αν ένας χημικός περνούσε το πετρέλαιο για νερό, μέσα σε κλίμα γενικής αδιαφορίας ή συγκατάθεσης των πάντων. Και εδώ φτάνουμε στο βάθος του προβλήματος: οι κληρικοί της σημερινής εποχής (καθολικοί ή ορθόδοξοι μοιάζουν πολύ από αυτή την άποψη) έχουν αυτήν την βαθειά θεολογική αίσθηση ή είναι πρόθυμοι να ανταλλάξουν την αλήθεια με το ψεύδος, στο όνομα πιθανών συμφερόντων;

Η ρωμαιοκαθολικός κόσμος, όπως είπα, έχει περισσότερα ελαφρυντικά διότι ζει σε μια κατάσταση δραματικής σύγχυσης σε σημείο που σήμερα να στέκεται πρακτικά αδιάφορος απέναντι σε ό,τι του θυμίζει την παραδοσιακή διαφορά μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, ορθοδοξίας και αίρεσης. Τί ισχύει όμως στον ορθόδοξο κόσμο;

Συμπερασματικά, η υπόθεση των υποτιθέμενων λειψάνων της Αγίας Ελένης ανοίγει ένα μεγάλο χάσμα που αγγίζει άμεσα την πνευματική και θεολογική κατάρτιση του κλήρου, ο οποίος όλο και περισσότερο γαλουχείται από την τρέχουσα αδιαφορία (= τελικά όλα είναι το ίδιο πράγμα), την προσκόλληση στο θέαμα (= για να είσαι κάτι πρέπει και να δείχνεις) και τον υλισμό (= σημασία έχουν οι απολαύσεις της ζωής), προβάλλει ένα δυσάρεστο κενό που απογοητεύει και τρέπει σε φυγή τους ενσυνείδητους πιστούς. Οι υπόλοιποι πιστοί όμως, πώς μπορούν να είναι καλύτεροι όταν ο κλήρος βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό σε τέτοιο επίπεδο;

Μακριά από μένα η απόδοση του τίτλου του δικαστή, ο οποίος απλά αρέσκεται να κρίνει! Όλα όσα συμβαίνουν είναι ορατά σε όλους μας, όμως φαίνεται ότι κανείς μέχρι τώρα δεν είχε το θάρρος να τα κατονομάσει, μολονότι πολλοί τα σκέπτονται. Γι’ αυτό θέλω να ελπίζω ότι στη δική μου περίπτωση θα εφαρμοστεί η ιταλική παροιμία: «στον πρέσβη που αναγγέλει τα γεγονότα να μην κρέμεται η καταδίκη» αφού, πράγματι, η υπόθεση μιλάει εύγλωττα από μόνη της!

_________

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Βλ. C. Corrain - M. A. Capitanio, “Ricognizioni di alcune reliquie, attribuite a santi orientali, conservate a Venezia”, στο Quaderni di scienze antropologiche 21 (1995), σελ. 43-45.

2) Μια άλλη πολύ αμφίβολη περίπτωση αφορά στα ψευδο-ιερά λείψανα της Αγίας Βαρβάρας, που επίσης μεταφέρθηκαν από τη Βενετία στην Ελλάδα για προσκύνηση από τις 10 έως τις 24 Μαΐου 2015 (δείτε εδώ). Αυτά τα λείψανα περιλαμβάνουν ένα κρανίο πολύ ώριμης γυναίκας (ενώ ιστορικά γνωρίζουμε ότι η Αγία Βαρβάρα πέθανε νέα), αναμεμιγμένα με οστά διαφόρων ανθρώπων. Το πιστοποιεί η ίδια μελέτη των Corrain - M. A. Capitanio.
Σε εκείνη την περίπτωση δεν ακούστηκαν διαμαρτυρίες και όλα εξελίχθηκαν ομαλά. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι Έλληνες διοργανωτές οργάνωσαν εκ νέου μια παρόμοια εκδήλωση με τα δήθεν λείψανα της Αγίας Ελένης.

3) Αν είναι ο πιστός αυτός που τούς προσδίδει αξία, τότε προφανώς ακόμη και ψευδή λείψανα μπορούν να μετατατραπούν σε αληθινά, όπως φαίνεται να πιστεύει ο Πατριάρχης Βενετίας! Πάντως, αν στον ρωμαιοκαθολικισμό τα άγια λείψανα τιμούνται στα λόγια, στην πράξη θεωρούνται κληρονομιά μιας ξεπερασμένης εποχής. Δεν αναφέρομαι στις εξαιρέσεις, φυσικά.
Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες αυτών των προσκυνημάτων προσπαθούν να βασίσουν τις απόψεις τους, σχετικά με τα βενετικά λείψανα, πάνω σε μια μελέτη τυπωμένη το 2005 η οποία, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις κάποιων ακαδημαϊκών, φαίνεται ανακριβής και, σε κάποια σημεία, εσφαλμένη. Η εν λόγω μελέτη είναι η εξής: Αγαθάγγελος Επίσκοπος Φαναρίου, Ιερά λείψανα αγίων της καθ' ημάς Ανατολής στη Βενετία, Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, 2005.

4) Είναι αλήθεια ότι σήμερα ο ρωμαιοκαθολικισμός έχει εγκαταλείψει τη θωμιστική θεολογία, αλλά είναι εξίσου αλήθεια ότι δεν έχει «ισχυρή» την έννοια της μυστηριακής Χάριτος, όπως αντίθετα ισχύει στην ορθοδοξία. Δεν τούς είναι καθόλου σαφές ότι η χάρη, εκτός από το πνεύμα, μπορεί να επηρεάσει και τον υλικό κόσμο, δεδομένου ότι ο Χριστός ήρθε για να νικήσει «πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν» ακόμα και της σάρκας, μέχρι του σημείου να αναστήσει το ίδιο Του το σώμα. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που η γιορτή της Αναστάσεως στη Δύση προσλαμβάνει μικρότερη έμφαση σε σχέση με τα Χριστούγεννα.

1 commento:

  1. Να γίνει σαφές το εξής: μέσα από αυτήν τη δημόσια ανακοίνωσή μου δεν εκφράζω αισθήματα αντιελληνικά, αντιορθόδοξα, ούτε καν αντικαθολικά (πράγματα που δεν με χαρακτηρίζουν ως καθαρά ιδεολογικές έννοιες που είναι), είμαι απλά λάτρης της ιστορικής αλήθειας. Μόνο επί τη βάσει της αληθείας βοηθάμε στην οικοδόμηση της πίστης, ουδέποτε μέσω της προσποίησης της αλήθειας. Ένα εκκλησιαστικό θεσμικό πρόσωπο δεν μπορεί εκ του μηδενός να δημιουργήσει την αλήθεια. Μπορεί μόνο να τήν υπηρετεί.
    Δυστυχώς, αυτή η δημόσια ανακοίνωσή μου μού κόστισε μια φιλία υψηλού εκκλησιαστικού επιπέδου: πρόκειται για έναν ελληνορθόδοξο κληρικό που αδυνατεί να κατανοήσει ότι υποκρισίες στο χώρο της πίστης δεν χωράνε. Θα σιωπούσα μόνο για χάρη κάποιων κληρικών, αλλά όχι για το καλό της ίδιας της Εκκλησίας. Δυστυχώς όμως, όσο κι αν αγαπώ αυτούς τους ανθρώπους μού είναι αδύνατο: άλλο είναι τα προσωπικά και άλλο τα εκκλησιαστικά πράγματα, όπως κάποτε εξέθετε ο Γρηγόριος Παλαμάς στον Ακίνδυνο, ο οποίος μπέρδευε αυτά τα δυο επίπεδα στο ανθρωπιστικό του σκεπτικό. Το καλό της Εκκλησίας, ως κάτι ανώτερο, δεν μπορεί να υποτάσσεται στα ιδιοτελή οφέλη, διαφορετικά αντί να υπηρετείται, γίνεται αντικείμενο εκμεττάλευσης.

    RispondiElimina

Si prega di fare commenti appropriati al tema. Ogni commento irrispettoso o fuori tema non verrà pubblicato.